Groei als belemmering

Laten we duidelijk zijn, de actuele situatie in de wereld, met een pandemie en een Europese oorlog heeft alle kwetsbaarheden blootgelegd van een economisch systeem dat op een wankel financieel stelsel is gebouwd. Daar komt nu nog een grotere crisis bovenop, het klimaat, dat een nog grotere impact zal hebben op ons leven.

Het einde van de globalisering

Larry Fink, de CEO van het grootste investeringsfonds Black Rock schrijft op 24 maart in een brief aan alle aandeelhouders: ’The Russian invasion of Ukraine has put an end to the globalization we have experienced over the last three decades. We had already seen connectivity between nations, companies and even people strained by two years of the pandemic. It has left many communities and people feeling isolated and looking inward. (…) The magnitude of Russia’s actions will play out for decades to come and mark a turning point in the world order of geopolitics, macro-economic trends, and capital markets.’

Het Amerikaanse nieuwsplatform The Hill schreef niet voor niets: ‘BlackRock CEO says Russian invasion of Ukraine has ‘put an end’ to globalization.’ De globale economie waarin echt alles met alles verbonden is geraakt, loopt dus op een einde. De vraag is of onze normen en waarden hier de oorzaak van zijn, of dat het veiligheidsvraagstuk hier om vraagt. Er is een enorme outsourcing van producten geweest naar China, lekker goedkoop, maar nu China ineens aan de andere kant van de veilige lijn van onze democratie is komen te staan, hebben we een probleem. Dat werd al zichtbaar in de pandemie, maar nu nog meer. Nu we afhankelijk zijn geworden van Russisch gas en olie, krabben we ons achter de oren en willen we daarvan af. Omdat de Russische elite op een enorme manier misbruik hebben gemaakt van het leegroven van de staatskas? Ronddobberen op een megalomane boten? Welnee. Zover reikten onze normen en waarden niet. Maar nu er agressie is, worden we wakker. En zien we dat we met onze handel sterk verweven zijn met een dictatuur. Zelfde als met China. Lagen we wakker van hoe het met de Oeigoeren is gesteld? Opgesloten in kampen en aan het werk gezet om producties te draaien. Niet echt toch. Maar nu China ineens overal alles opkoopt, overal hun ‘oren’ heeft geïnstalleerd in apparatuur en natuurlijk de agressieve sprong naar Taiwan wil gaan maken, zien we ook hier het licht. De knop lijkt omgedraaid, althans voor dit moment.

The End of Globalization

Is dit ook het moment om in te zien dat een globale economie, gebaseerd op groei en nog meer groei, verwoestend is (geweest) voor onze planeet en een groot deel van de mensen die het werk moeten doen buitenspel heeft gezet. Zien we dan nu in dat aandeelhouders van steeds grotere bedrijven er zelf wel beter van werden — financieel gezien — maar de armoede in stand heeft gehouden van velen. Ja, wordt er gezegd, een wereldhandel of kapitalistisch systeem heeft ons welvaart gebracht. Maar waar heeft die welvaart ons dan gebracht? Naar een ‘verslavend’ systeem van kopen. Naar een carrière waar we hard ons best moeten doen om door te groeien en nog meer uren maken, maar daarmee nog steeds maar moeilijk een model gezin van kunnen onderhouden. Naar een samenleving waarin we alles in geld uitdrukken dat van waarde is, maar een groot deel niet mee kan komen en in de armoede wordt gedrukt.

Een globale economie dat gebaseerd is geraakt op groei en consumeren heeft veel van onze waarden en normen verloren en is een eigen entiteit geworden, een afgod, waar we veel aan opofferen. Totdat het vastloopt. Een pandemie een stok tussen de spaken steekt. We, hier in Nederland, opeens niet meer weten hoe we voor onszelf kunnen zorgen. We opmerken dat we een economie hebben ingericht waar de blik is gericht op export, veel export, maar we onze naasten niet meer normaal kunnen voeden.

Transitie

Op verschillende manieren is het interview met de journalist Guillaume Pitron zeer verontrustend. In onze race om met schone energie te werken en te leven vergeten we hoe we daarvoor grondstoffen nodig hebben die én vervuilend zijn in het delven én vervuilend zijn in het maken van bijvoorbeeld magneten en batterijen. Door dat uit te besteden aan China geven we dat land niet alleen een wereldpositie op de markt — hadden we dat ook net niet geleerd van het Russisch gas? — maar zadelen we hen ook op met extreme vervuiling.

‘Het is alsof we cocaïne verruilen voor heroïne — we wisselen de ene verslaving in voor de andere. We realiseren ons niet dat het mooie ideaal van een koolstofarme economie zeer veel grondstoffen vergt. We zien alleen het eindproduct — de windmolens, Tesla’s — zoals een Albert Heijn-klant alleen de kant-en-klaarmaaltijd ziet, zonder te weten waar de ingrediënten vandaan komen.’

China telt vele kankerdorpen, waar rivieren en rijstvelden vervuild zijn met het cadmium en indium voor zonnepanelen, of de groene elementen voor windmolens. Plattelanders betalen zo de prijs voor de schone energie van (buitenlandse) stedelingen, in de vorm van kanker, geboorteafwijkingen of luchtwegaandoeningen. Alleen al het raffineren van een ton zeldzame aardmetalen vereist 200 kubieke meter water, dat daarna vervuild met metalen en zwavel- en zoutzuur in rivieren, bodems en grondwateren vloeit. ‘Het Chinese volk heeft zijn milieu opgeofferd om de planeet van zeldzame aarden te voorzien’, vat een Chinese metaalexpert het in Pitrons boek samen.

Het interview eindigt met — lijkt mij — de meest logische oplossing voor een zeer ingewikkeld probleem waar we nu voor staan: ‘De minst schadelijke energie is de energie die we niet consumeren. Maar over minder consumeren gaat het zelden. Het is alsof we op dezelfde voet verder willen, alleen met elektrische auto’s en windturbines in plaats van benzine-auto’s en kolencentrales — alsof vergroenen een manier is om de echt moeilijke vragen niet onder ogen te hoeven zien.’

‘In deze ‘tussenruimte’ zijn maar twee vragen actueel en belangrijk voor bedrijven: wat moeten we nu loslaten en wat kunnen we ons verbeelden van een toekomst?’ — Ron van Es

Wat betekent dit voor de toekomst?

Als dat wat Larry Fink schrijft waar is, of waar wordt, en de globale economie stopt, wat betekent dat dan voor ons? Voor de enorme uitvoer van de bloemenhandel? Voor de varkensboer? Voor de tuinbouw? Wat betekent het dan voor de Amsterdamse Zuidas waar de advocaten nu nog overuren draaien? Voor de beursgenoteerde bedrijven? Voor de aandeelhouders als pensioenfondsen? Maar ook voor ons als burgers en consumenten? Geen boontjes uit Afrika of blauwe bessen uit Chili, maar dat lijkt me overkomelijk, maar wat als de economie niet alleen een stap achteruit moet doen, maar min of meer in elkaar zakt? Wat betekent dat voor banen, voor hypotheken, voor spaarpotten die verdampen terwijl je ernaar kijkt?

We hebben een systeem in elkaar geknutseld waarin we dachten dat alles kon en dat voor eeuwig — dat systeem kan zomaar instorten. Een pandemie, een betrekkelijke lokale oorlog, maar nog één andere steen uit de muur en het bouwwerk valt om.

Er zijn velen die wijzen op die andere steen uit de muur, het klimaat, maar ik denk dat die zichzelf wel oplost als we straks geen globale handel meer hebben. Geen onmogelijke containerschepen met plastic rommel voor de detailhandel, geen webshops meer met goedkope zooi, geen goedkope vakanties meer ten koste van milieu, geen kleding meer uit sweatshops waar vrouwen hun handen op stuk naaien, geen misbruik meer van goedkope arbeidskrachten in kassen of plantages voor onze tomaten of paprika’s, geen verwoesting meer van landschappen voor eindeloze hoeveelheden accu’s voor onze elektrische auto’s, geen pakjes meer aan de deur omdat we keuzestress hebben welke jurk te kiezen, geen eindeloze graanvelden meer om koeien te voeden, want de vraag naar vlees is wereldwijd weggevallen. Geen statushouders meer die als Gorilla fietskoeriers een klein bedrag bij elkaar peddelen. Geen oeverloze consumptie meer tegen schaamteloze prijzen.

En dan de tweede vraag

Tot zover die eerste vraag in de huidige ‘tussenruimte’: wat moeten we loslaten? En dat loslaten zal niet vrijwillig gaan, dat is duidelijk. Zelfs gepaard gaan met chaos, angst voor veiligheid en heel veel vragen oproepen over onze basisvoorwaarden als democratie, fatsoensnormen en compassie. Maar wat met die tweede vraag, de vraag naar hoe we ons een toekomst kunnen verbeelden? Dat beeld van een samenleving die anders zal zijn?

Ik wil die tweede vraag over de toekomst beantwoorden door twee zaken, die schijnbaar tegenover lijken te staan, maar dat niet doen.

1. We zullen weer terug moeten naar een lokale economie, een samenleving die we in kleiner verband vorm geven. Met minder keuze als het gaat om onze consumptie, maar wel met lokaal voedsel met eerlijke prijzen. Het idee dat we onszelf niet kunnen voeden, is natuurlijk niet waar. Nee, niet met boontjes uit Afrika of blauwe bessen uit Chili, maar wel met producten uit de buurt. Met minder keuze, zeker. In die lokale economie kunnen we weer kijken naar dat wat er nodig is voor de gemeenschap, betalen we de eerlijke prijs, plegen we geen roofbouw op het landschap en hebben we oog voor elkaars noden en behoeften.

2. Lokaal klinkt alsof we de wereld dan maar vergeten. Niets is minder waar, want we begrijpen steeds beter dat we verbonden in en met de natuur zijn. Onderdeel zijn. Niet er bovenstaand — als ‘kroon’ op de schepping — maar deelnemend aan. Dat besef maakt dat we vanuit compassie om ons heen kunnen kijken. Werken. Elkaar en anderen ondersteunen. Niet uit winstbejag of economisch gewin, maar uit medemenselijkheid.

Door schade en schande zullen we deze nieuwe situatie, die niet nieuw is, maar rust op oudere tradities, weer moeten gaan omarmen. In een moderne term heet dit degrowth; ik noem het liever outgrowth, ontgroeien. Zoals een tuin gesnoeid moet worden om in goede conditie te blijven, zullen we ons zelf ook moet snoeien. Snoeien van ons onhebbelijke gedrag. Onze zucht naar steeds meer, en dat ten koste van anderen. Onze wildgroei die verstikkend werkt op onze eigenlijke natuurlijke zijn.

Weer worden wie we werkelijk zijn. In een wereld die er is voor alles en iedereen.

Ron van Esfounder & mentor School for Purpose Leadership en oprichter LichtHuis.

--

--

Founder School for Purpose Leadership | www.purposeleadership.nl

Love podcasts or audiobooks? Learn on the go with our new app.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store