De helende zorg

Dat het in de gezondheidszorg (breed) aan alle kanten kraakt en piept is geen groot nieuws natuurlijk. Natuurlijk doordat de zorg veel mensen tekort komen die het werk doen. Die mensen lopen niet alleen weg doordat er slecht betaald wordt of dat de werkdruk te hoog is, maar kiezen ook een andere weg omdat de cultuur hen niet meer past. Het is de cultuur van controle, regels, protocollen geworden.

Natuurlijk, iets als de presentie-filosofie zoals Andries Baart dat langer geleden bedacht, is in de zorg breed omarmd. Over die presentie-filosofie schrijft hij zelf: (Het is) de gerichtheid op het scheppen van rechtvaardige en liefdevolle menselijke verhoudingen, met name waar mensen onaanzienlijk, arm, ‘sociaal overbodig’, doodziek of ‘hopeloos’ zijn. Dit is de cultuur waardoor mensen in de zorg werken en/of er ooit begonnen zijn. Maar waarom stromen ze dan uit? Hoe kan het dat systemen die haaks lijken te staan op presentie in de zorg nu zo belangrijk zijn geworden? Is het neoliberale beleid waardoor de vrije markt een greep kreeg op de zorg — met die commerciële inslag — dan de veroorzaker van deze crisis geweest? Meer medicatie, meer techniek, meer concurrentie — niet altijd fout en verkeerd. Maar wel als de zorg een bedrijf wordt waar de cultuur van aandacht geven en aandacht krijgen het onderspit delft.

Heel de zorg

In het nieuwe boek van Joost Bijlsma en Cathy van Beek ‘Heel de zorg’ beginnen ze met een citaat van Niels Schuddeboom:

‘De zorg veranderen? Lach om de paarse krokodillen, dans met het systeem en reik zelf de oplossingen aan.’ — Niels Schuddeboom

Wie Niels Schuddeboom niet gekend heeft — ik beschrijf mijn (virtuele) kennismaking met hem in mijn boek ‘Ertoe doen, de cirkel van betekenisvol leven’. Niels reageerde namelijk eerder op een blog dat ik schreef over een jonge Amerikaan op Reddit die jong zou sterven. Zijn oproep aan mensen was om vooral te ergens voor te leven. ‘Make it count!’, schreef hij, en dat werd weer opgemerkt door duizenden mensen. En daarop volgde mijn correspondentie met Niels Schuddeboom.

‘Ik kende Niels niet, maar begreep later dat hij sinds zijn geboorte spastisch was en in een rolstoel zat. Ondanks dat had hij opmerkelijke dingen gedaan als spreker, coach en adviseur in de gezondheidszorg. Niels bleek een fenomeen te zijn. Dit is wat Niels mij op 13 augustus 2017 schreef: “Ron, dank voor het delen. Ik herken het verhaal van deze jongen. Ik kreeg in oktober 2016 nog ongeveer 2 maanden, maar heb vorige week in redelijke gezondheid 35 jaar mogen worden. En ook de tweede verjaardag van mijn zoon zal ik nog wel halen. Een paar lessen van het afgelopen jaar:

• Het is normaal dat iedereen zoekt naar impact en daar zo nu en dan over twijfelt. Vergelijken is zinloos. Ik realiseer mij nu veel te hebben bereikt, door bewust stil te staan bij de idee dat vele kleintjes één grote maken. Ook hier geldt: Eén iemand per dag (aan)raken is ook impact.

• Streef niet, maar leef. Doelen lijken fijn, maar als ik naar de afgelopen maanden kijk, hebben ze mij ook heel veel stress gebracht. Loslaten heeft ruimte gegeven om stil te staan bij het pad dat ik ga.

• In het verlengde daarvan: alle tijd is goede tijd. Toen ik de diagnose kanker kreeg dacht ik te moeten zorgen voor een Bucketlist. Maar dan zou ik gaan comprimeren en daarmee kwaliteit verliezen. Ook dacht ik dat het doorleven van de heftigheid en complexiteit van wat zich aandiende afbreuk zou kunnen doen aan die kwaliteit. Nu weet ik dat het goed is met het leven door alles te doorleven, inclusief vreugde, optimisme, verdriet, teleurstelling, woede, angst, succes en falen. Ja, zelfs vlagen van neerslachtigheid en pessimisme horen erbij. Een minuut ergens aandacht aan geven kan alles zijn wat nodig is om een hele dag op te trekken.

Voor wat het waard is.”

Op 2 december 2017 stierf Niels. In de krant las ik in zijn rouwadvertentie: ‘Hij danste met de zorgsystemen. Hij hield ons een spiegel voor: raak, liefdevol en met humor. Wat hebben we van hem genoten, van zijn wijze lessen, en vooral van hem als mens.’

En ja, ik voelde de pijn. De pijn van vergankelijkheid. De pijn van het einde. Het verlies. Ik voelde door die pijn ook de kracht van het doorgeven van de lessen, van de liefde, van elkaar aanraken over de dood heen. Ik begreep onlangs dat er een jaarlijkse ‘Shakingtree Award’ zal worden uitgereikt — ter nagedachtenis van Niels — aan mensen die beleidsmakers en anderen in de zorg weten wakker te schudden. Niels zal niet worden vergeten.

Impact maken, leven (niet streven), aandacht geven — de opsomming van Niels Schuddeboom. Wie kan het beter weten dan hij? Is dat dan niet de cultuur die we nodig hebben in de zorg? De ‘mantra’s’ die gezongen zouden moeten worden bij elk overleg? De kreten op elk whiteboard in de bestuurskamers?

Toekomst

‘Als er één moment is om aan toekomstbestendige zorg te bouwen, dan is dat nu.’ In het boek van Joost Bijlsma en Cathy van Beek behandelen zij veel, heel noodzakelijke onderwerpen in de zorg. Teveel om hier op te noemen en daarmee een aanbeveling om het te lezen. Het boek gaat diep in op de verspilling in de zorg en hoe het allemaal veel duurzamer kan. Veel verhalen van professionals die zich daarvoor inzetten. En veel hoopvolle geluiden dat het ook anders kan. ‘Steeds meer professionals staan op tegen de uitputting van zowel grondstoffen als mensen en komen in actie. Bevlogen laten zij zien dat het anders kan.’

Uit het gedicht ‘Kom’ uit de gedichtenbundel ‘Zie naar jou om’.

In het boek ‘The Healing Organization’ van Raj Sisodia en Michael Gelb gaan de auteurs ervan uit dat bedrijven — en dus ook de zorg — een helende werking in hun cultuur moeten beogen waardoor er én een uitstraling van heling is naar de samenleving én die dezelfde werking helend kan zijn voor de interne organisatie. ‘Employees, customers, investors — all want to do business with companies that have a positive impact on people, communities, and the environment.’ Raj Sisodia, inmiddels als professor verbonden aan de universiteit van Monterey: ‘Business could be a source of joy and bring wellbeing to employees, their families, communities, and customers. It could lead to the healing of society, despite our differences.’

Dus ook in een kapitalistisch systeem dat uitgaat van concurrentie kun je als organisatie een cultuur ontwikkelen van aandacht en menselijke impact. Juist een bedrijf in de sector van zorg en welzijn heeft dan een helende functie.

Voorbeeld

In een ander boek van mijn hand ‘De volgende stap, een nieuwe weg in je leiderschap’ schrijf ik ook over de zorg en haal ik het archetypische verhaal van de Barmhartige Samaritaan aan: ‘De Barmhartige Samaritaan is noch man noch vrouw — het is een emblemata zoals dat heet, een afbeelding van leiderschap. Een daad van liefde. Een gebaar van menselijkheid. Wij kunnen een Samaritaan zijn en onze barmhartigheid tonen. Naar mensen in nood, naar buren, naar mensen in onze straat, naar mensen in onze omgeving, onze wereld. Dat is de strekking van wie we zijn en wat we kunnen. Dat is ook de strekking van het Cantata Misericordium dat de Engelse componist Benjamin Britten maakte in opdracht van het Rode Kruis. Het libretto is in het Latijn, en vertaald geeft dat onder andere deze zinnen: ‘Herleef nu weer. Hoop herleeft in mij. Wie ben jij? Hoe kan ik je bedanken?’

Han Wezelaar ‘Barmhartige Samaritaan’

Bij het Erasmus mc in Rotterdam staat een treffend en prachtig bronzen beeld van de beeldhouwer Han Wezelaar over dit verhaal. We zien een mens die een ander gewond mens tilt, en een ezel. Het beeld is zowel sereen, natuurlijk met het ziekenhuis op de achtergrond, als van een ongewone eenvoud. Geen grote gebaren, geen overdadigheid, maar een stil moment van menselijkheid. Het verhaal van ongekende hulp staat in verband met wat in verschillende religies, spirituele stromingen en filosofieën de Gulden Regel is gaan heten. ‘Alles nu wat gij wilt, dat u de mensen doen, doet gij hen ook aldus.’

De Gulden Regel heeft dezelfde connotatie als de inhoudelijke boodschap van de Barmhartige Samaritaan: mijn daden zullen mijn leven vertellen.

Ron van Esfounder & mentor School for Purpose Leadership en oprichter LichtHuis

De stad Rotterdam heeft een theatergroep die zichzelf een specifieke taak heeft gegeven, namelijk: iedereen hoort erbij. Zelf zeggen ze: ‘Bij theatergroep Babel spelen — jonge en oude mensen — mensen met het downsyndroom -mensen met een migranten achtergrond -mensen uit de lhbtq+ gemeenschap — gezonde mensen — mensen met een chronische aandoening zoals hiv-mensen, mensen met eetproblemen -mensen met verschillende religieuze achtergronden -mensen met een verstandelijke beperking -rijke mensen -mensen met een psychiatrische aandoening -mensen met schulden -mensen met verslavingen -mensen die anders zijn dan jij en soms ben je dat zelf.’

Over hun voorstelling ‘Ik via de ander’ schreef de journalist Willem Bruring deze recensie: ‘Het is jammer dat ze die beperking heeft’ zegt een moeder ergens halverwege de voorstelling, ‘anders was ze misschien minister-president geworden’. Het is een van die ontroerende momenten van ‘Ik via de ander’, de nieuwe productie van Theater Babel van regisseur Paul Röttger.

In ‘Ik via de ander’ staat het gedachtegoed van de Franse filosoof Emmanuel Levinas centraal. ‘Door de blik en het gelaat van de Ander word je zelf tot mens gemaakt.’ Dit was de kern van zijn ethische filosofie en Babel heeft dat heel letterlijk genomen. Paul Röttger interviewde de moeders en de broers en zussen van zijn acteurs. Toneelschrijver Erik-Ward Geerlings vormde die interviews om tot monologen en zes van de acteurs dragen die voor. De verhalen van hun verwanten over hen worden door de acteurs bewonderenswaardig neutraal verteld, maar niet zelden zie je toch trots doorschemeren. Zeker als, om begrijpelijke redenen, Röttger in een voice-over de tekst opzegt: ‘Let op het gelaat van de acteurs en je snapt onmiddellijk waar deze voorstelling over gaat.’ Dit is de moderne variant van de Barmhartige Samaritaan. Dit zijn wij.

--

--

Founder School for Purpose Leadership | www.purposeleadership.nl

Love podcasts or audiobooks? Learn on the go with our new app.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store